Kariyer Hedefin Ne? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
Şehrin İçinden Bir Gözlem: İstanbul’da Günlük Hayat ve Kariyer Algısı
İstanbul’da sabahları metrobüse binerken yüzlerde aynı ifade var: yorgunluk, acele ve çoğu zaman belirsizlik. Yanımda oturan üniversite öğrencisi kulaklığını takmış, bir yandan LinkedIn’de ilanlara bakıyor. Karşımda oturan orta yaşlı bir kadın, market poşetlerini dizine dayamış, telefonunda iş görüşmesi mesajını tekrar tekrar okuyor. Bir durakta genç bir erkek biniyor; elindeki mühendislik diplomasını taşıyan dosya dikkat çekiyor ama gözlerinde “şimdi ne olacak?” sorusu asılı.
Bu sahneler bana sık sık şu soruyu düşündürüyor: Kariyer hedefin ne?
Bu soru, kulağa basit bir yön tayini gibi gelse de, toplumsal cinsiyet, sınıf, eğitim erişimi ve sosyal adaletle iç içe geçmiş çok katmanlı bir gerçekliği içinde barındırıyor. İstanbul gibi büyük bir şehirde bu soru, herkes için aynı ağırlıkta sorulmuyor.
Toplumsal Cinsiyetin Kariyer Hedefine Etkisi
Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda kadınlarla yaptığımız saha görüşmelerinde en sık karşılaştığım cümlelerden biri şu oluyor: “Benim hayalim vardı ama şartlar izin vermedi.”
Özellikle düşük gelirli mahallelerde büyüyen genç kadınlar için “kariyer hedefin ne?” sorusu çoğu zaman erken yaşta ev içi sorumluluklar, bakım yükü ve toplumsal beklentiler tarafından gölgeleniyor. Birçok genç kadın, üniversiteyi bitirse bile iş hayatına girme sürecinde “güvenlik”, “aile onayı” ve “çalışma saatleri” gibi sınırlamalarla karşılaşıyor.
Bir gün saha çalışmasında görüştüğüm 24 yaşında bir kadın, üniversitede psikoloji okuduğunu ama mezun olduktan sonra çalışamadığını söylemişti. Sebebi basitti ama ağırdı: “Gece geç çıkamam, ailem izin vermiyor.” O an kariyer hedefi bir bireysel tercih olmaktan çıkıp toplumsal normların belirlediği bir çerçeveye dönüşmüştü.
Erkekler açısından da durum farklı değil ama yönü değişik. Onlardan beklenen şey çoğu zaman “ekonomik sağlayıcı” olmaları. Bu da kariyer hedeflerini daha çok gelir odaklı, riskli ve sürdürülebilirliği ikinci plana atan seçimlere itebiliyor. Birçok genç erkek, istemediği mesleklere sırf “ev geçindirme baskısı” nedeniyle yöneliyor.
Çeşitlilik ve Erişim Eşitsizliği: Aynı Sorunun Farklı Cevapları
İstanbul’un bir ucunda özel okul mezunu gençler yurt dışı planları yaparken, diğer ucunda kamu üniversitesinden mezun bir genç iş bulmak için onlarca CV gönderiyor. Aynı “kariyer hedefin ne?” sorusu, bu iki kişi için tamamen farklı anlamlar taşıyor.
Toplu taşımada sıkça gördüğüm bir başka sahne de bu farkı çok net gösteriyor. Sabah erken saatte otobüste yan yana oturan iki gençten biri İngilizce mülakat çalışması yaparken diğeri vardiyalı bir iş için telefonla görüşme yapıyor. İkisi de “kariyer” kelimesini kullanıyor ama yolları çok farklı.
Çeşitlilik dediğimiz şey yalnızca kimlik farklılıkları değil; aynı zamanda fırsatlara erişimdeki eşitsizliklerin de bir yansıması. Eğitim kalitesi, sosyal çevre, ekonomik durum ve hatta yaşanılan semt bile kariyer hedeflerinin şekillenmesinde belirleyici oluyor.
Eğitim ve Sosyal Sermaye
Birçok genç için kariyer hedefi, okulda başlıyor ama okul dışında şekilleniyor. Staj bulabilmek, doğru insanlara ulaşabilmek, “referans” sahibi olmak çoğu zaman diplomanın önüne geçiyor.
Saha çalışmalarında sıkça duyduğum bir ifade var: “Tanıdık olmayınca olmuyor.” Bu cümle aslında sosyal sermayenin kariyer üzerindeki etkisini özetliyor. Aynı bölümü bitiren iki kişiden biri güçlü bir ağ sayesinde iyi bir işe girerken, diğeri aynı fırsata ulaşamıyor.
Sosyal Adalet Perspektifi: Kariyer Bir Ayrıcalık mı?
İlgili Makale: Kariyer hangi dilde ?
Kariyer hedefi denildiğinde çoğu zaman bireysel bir motivasyon ve planlama süreci akla geliyor. Ancak sahada gördüğüm gerçeklik, bunun sadece bireysel bir mesele olmadığını açıkça gösteriyor. Sosyal adalet burada devreye giriyor.
Bir gün Kadıköy’de bir gençlik buluşmasında, farklı mahallelerden gelen gençlerle kariyer üzerine konuşuyorduk. Bir genç “Benim hedefim mühendis olmak” dediğinde, başka bir genç “Benim hedefim önce düzenli bir iş bulabilmek” demişti. Bu iki cümle arasındaki fark, sadece hayal farkı değil, aynı zamanda yaşam koşullarının farkıydı.
Sosyal adalet perspektifi, kariyer hedefinin herkes için eşit bir başlangıç noktasından şekillenmediğini hatırlatıyor. Bazı insanlar hedef belirlerken seçenekler arasından seçim yapıyor, bazıları ise sadece hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Göç, Kimlik ve İş Gücü
İstanbul aynı zamanda göçle büyüyen bir şehir. Farklı şehirlerden ve ülkelerden gelen insanlar için “kariyer hedefin ne?” sorusu çoğu zaman ikinci planda kalıyor. Öncelik, düzenli bir gelir elde etmek ve yaşamı sürdürebilmek oluyor.
Suriyeli bir gençle yaptığım kısa bir sohbet hâlâ aklımda. Üniversite eğitimine devam edemediğini ama bir atölyede çalıştığını söylemişti. “Benim hedefim artık çok büyük değil, sadece bağımsız olmak istiyorum” demişti. Bu cümle, kariyer kavramının bazı insanlar için nasıl yeniden tanımlandığını gösteriyordu.
Günlük Hayatta Kariyer Algısının Dönüşümü
İşyerinde, özellikle genç çalışanlarla yapılan sohbetlerde kariyer hedefinin giderek daha esnek hale geldiğini gözlemliyorum. Artık tek bir mesleğe bağlı kalmak yerine, farklı alanlarda deneyim kazanma isteği daha yaygın.
Ancak bu esneklik herkes için bir özgürlük anlamına gelmiyor. Bazıları için bu durum güvencesizlik ve belirsizlik anlamına geliyor. Freelance çalışan bir genç grafik tasarımcının söylediği bir cümle bunu özetliyordu: “Özgürüm ama geleceğim yokmuş gibi hissediyorum.”
Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve İş Hayatındaki Görünmez Duvarlar
Kadınların iş hayatında karşılaştığı en büyük engellerden biri, görünmez ama sürekli hissedilen sınırlar. Terfi süreçlerinde daha temkinli yaklaşılmaları, liderlik rollerine daha az yönlendirilmeleri ve aile sorumluluklarının kariyer planlarına etkisi hâlâ çok belirgin.
Bir ofis ortamında genç bir kadın çalışan, aynı pozisyondaki erkek meslektaşına göre daha fazla “yardımcı rol” üstleniyordu. Toplantılarda daha az söz alıyor, ama daha fazla iş yapıyordu. Bu durum, kariyer hedeflerinin sadece bireysel çabayla değil, kurumsal kültürle de şekillendiğini gösteriyor.
Sonuç Yerine: Kariyer Hedefi Bir Soru Değil, Bir Yapı
Sizin İçin Seçtik: Kariyer hedefi örneği nedir ?
İstanbul sokaklarında, otobüslerde, iş yerlerinde ve üniversite kampüslerinde gördüğüm her sahne bana aynı şeyi hatırlatıyor: “Kariyer hedefin ne?” sorusu herkes için aynı anlamı taşımıyor.
Kimisi için bu soru bir gelecek planı, kimisi için bir hayatta kalma stratejisi, kimisi için ise erişilmesi zor bir ayrıcalık.
Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden bakıldığında kariyer hedefi sadece bireysel bir yön seçimi değil; aynı zamanda içinde yaşanılan toplumun fırsat eşitliğiyle doğrudan bağlantılı bir yapı. Bu yapının nasıl kurulduğu ise sokakta, evde, okulda ve iş yerinde her gün yeniden şekilleniyor.